Hechting en de maatschappij
Hoe beïnvloedt onze hechting de maatschappij en hoe beïnvloedt de maatschappij onze hechting?
Hoe we gehecht zijn bepaalt niet alleen ons gedrag naar onze partner of kinderen, maar ook hoe we ons gedragen naar bijvoorbeeld vrienden en collega’s en tegenover gezagdragers. Daarom is hechting terug te zien in de maatschappij.
Tegelijkertijd heeft de maatschappij ook invloed op onze hechting. Wat er gebeurt in de wereld om ons heen raakt ons gevoel van veiligheid, ons vertrouwen in andere mensen en bijvoorbeeld in de overheid. Maar ook onze cultuur speelt mee. Door onze calvinistische achtergrond is onze cultuur nogal ‘vermijdend’ van aard, waardoor zelfstandigheid, zelfbeheersing en ‘niet zeuren maar dragen’ belangrijke waarden zijn.
Hechting en maatschappij beïnvloeden elkaar dus voortdurend. Vandaar dat hechting ook een rol speelt bij veel sociale problemen, zoals bijvoorbeeld de toenemende eenzaamheid, agressie tegen hulpverleners en zelfs de woningnood.
Wanneer je de wisselwerking tussen hechting en de maatschappij eenmaal ziet, kijk je anders naar wat er om je heen gebeurt.
Hoe we elkaar beïnvloeden binnen de maatschappij
Als kind zijn we voor onze veiligheid volledig afhankelijk van onze ouders en verzorgers. Ons biologische hechtingssysteem zorgt ervoor dat we ons tot hen richten voor bescherming en verzorging. Omdat mensen sociale wezens zijn, houdt deze afhankelijkheid niet op als we volwassen zijn en blijven we de behoefte houden om ons aan anderen te hechten.
Het hebben van sociale banden biedt ons veiligheid, omdat mensen die om elkaar geven er voor elkaar willen zijn wanneer de ander steun of fysieke hulp nodig heeft. Daarnaast geeft het ons het gevoel dat we gewenst en waardevol zijn.
Omdat we niet meer in kleine gemeenschappen samenleven, maar onderdeel zijn van complexe maatschappelijke structuren, krijgen we naast onze familie met allerlei andere mensen te maken, zoals buren, vrienden en collega’s, met wie we sociale banden aangaan. Daarnaast krijgen we ook te maken met andere mensen zoals monteurs, medewerkers van callcenters en hulpverleners.
Al deze mensen hebben hun eigen hechtingspatroon van waaruit ze op ons reageren, en wij reageren op al deze mensen vanuit ons hechtingspatroon. Zo beïnvloeden we elkaar binnen de maatschappij voortdurend, zowel in positieve als negatieve zin.
Als je je ziekmeldt op het werk, kan het bijvoorbeeld veel uitmaken of je werkgever hier veilig, vermijdend, angstig of gedesorganiseerd gehecht op reageert.
In het eerste geval voel je je waarschijnlijk gehoord en kun je rustig uitzieken. In het tweede geval voel je je mogelijk niet gehoord of zelfs niet serieus genomen, waardoor je je niet kunt ontspannen en misschien veel te vroeg weer aan het werk gaat. In het derde geval krijg je misschien allerlei adviezen en ervaar je te veel bemoeienis met je ziekteproces. En in het vierde geval voel je je de eerste dag wellicht gehoord, waarna je op de tweede dag een boos telefoontje krijgt en niet meer weet hoe je werkgever over je denkt.
Als er op je werk vaker vermijdend (ook wel ‘afwijzend’ genoemd) wordt gereageerd en dit onderdeel is van de bedrijfscultuur, kan dit van invloed zijn op hoe je naar je werkgever en collega’s gaat kijken en hoe je op hen gaat reageren. De kans is aanwezig dat je je minder kwetsbaar – en dus meer vermijdend – op gaat stellen.
Als je daarna van werkgever verandert, is de kans groot dat je je daar in het begin al meer vermijdend opstelt dan aan het begin van je vorige baan. Als er op je nieuwe werk juist opener en met meer vertrouwen met elkaar wordt omgegaan, kun je langzamerhand ook weer meer van jezelf laten zien.
Zo gaat het met allerlei ontmoetingen in het dagelijks leven. Als je meerdere goede of slechte ervaringen hebt met bijvoorbeeld artsen, de politie of een klantenservice, zul je steeds meer geneigd zijn om vanuit die ervaringen te reageren. Maar ook in de reacties van artsen, politieagenten en medewerkers van een klantenservice kunnen hun eerdere ervaringen doorklinken. Hierdoor kan ons hechtingspatroon in positieve of negatieve zin veranderen, waardoor het makkelijker of juist moeilijker wordt om met elkaar de verbinding aan te gaan.
Eenzaamheid binnen de samenleving
Eenzaamheid zou je kunnen omschrijven als je onvoldoende verbonden voelen met anderen. Je kunt minder contacten met andere mensen hebben dan je wenst (sociale eenzaamheid) of je kunt een hechte, intieme band missen met één of meerdere personen (emotionele eenzaamheid).
Binnen onze samenleving komt eenzaamheid vaak voor. Uit cijfers van het CBS blijkt dat in 2025 29,7% van de mensen van 15 jaar en ouder zich enigszins eenzaam voelde en dat 10,1% zich sterk eenzaam voelde. Eenzaamheid is daarom niet alleen een persoonlijk, maar ook een maatschappelijk probleem. Daarbij is bekend dat eenzaamheid invloed heeft op het lichaam en kan leiden tot allerlei gezondheidsrisico’s, wat naast persoonlijke impact ook gevolgen heeft voor de maatschappij.
Er zijn verschillende oorzaken voor eenzaamheid, zoals bijvoorbeeld geldproblemen, werkloosheid of gezondheidsklachten. Maar ook hechting kan een grote rol spelen bij eenzaamheid.
Om echte verbinding te kunnen ervaren is het nodig dat we ons kwetsbaar op kunnen stellen en ons innerlijke leven met anderen kunnen en willen delen. Door ervaringen tijdens onze jeugd of door latere ervaringen, zoals verbroken relaties of vriendschappen die door ruzie of teleurstellingen zijn geëindigd, kunnen we ons steeds meer gaan afsluiten voor anderen.
Als iemand tijdens zijn vroege jeugd iets heeft meegemaakt waarbij hij gescheiden werd van zijn ouders en zich daarbij machteloos heeft gevoeld, kan hij gevoelens van eenzaamheid later koppelen aan machteloosheid. Dit kan het extra moeilijk maken om iets te ondernemen wanneer het gevoel van eenzaamheid opspeelt.
We leggen minder snel contact of we laten niet veel meer van onszelf zien uit angst om weer gekwetst te worden. Of we worden erg onzeker over de betrouwbaarheid van anderen waardoor we niet op een band kunnen vertrouwen. Dit kan er allemaal toe leiden dat we zo weinig verbinding ervaren dat we ons eenzaam gaan voelen.
Daarom is het niet alleen belangrijk dat we aandacht hebben voor hechting bij de opvoeding van kinderen, maar dat we ook aan onze eigen hechting werken en proberen anderen in onze omgeving positieve hechtingservaringen te geven om eenzaamheid binnen de samenleving tegen te gaan.
De gevolgen van trauma
Veel mensen maken tijdens hun jeugd of later in hun leven ingrijpende gebeurtenissen mee die traumatisch kunnen zijn. Wanneer iemand zo’n gebeurtenis niet goed heeft kunnen verwerken, kan dit van invloed zijn op zijn hechtingspatroon en zijn gedrag naar mensen in zijn omgeving. Dit kan er bijvoorbeeld toe leiden dat iemand moeilijk een intieme verbinding met anderen aan kan gaan en zelf ook geen veilige hechtingsfiguur kan zijn.
Ook kunnen ouders onbewust onverwerkt trauma doorgeven aan hun kinderen, zogenaamd ‘intergenerationeel trauma’. Zo kan iemand bijvoorbeeld nog gevolgen ondervinden van het trauma dat een ouder of grootouder heeft opgelopen tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Trauma kan in korte tijd ontstaan, bijvoorbeeld door een auto-ongeluk of een overval, terwijl de verwerking ervan vaak langer duurt en soms bewuste inspanning en professionele hulp vraagt. Omdat trauma niet alleen gevolgen heeft voor de persoon zelf, maar ook voor zijn omgeving en mogelijk latere generaties, kan de invloed van trauma op de maatschappij via hechting steeds groter worden.
Het is daarom opmerkelijk dat er in nieuwsberichten over ongelukken en rampen enkel gesproken wordt over dodelijke slachtoffers en slachtoffers met lichamelijk letsel en dat er niet wordt benoemd hoeveel mensen bij het incident mogelijk psychisch trauma hebben opgelopen. Daardoor blijft de invloed van trauma onder de radar.
Bewustwording van de gevolgen van trauma is daarom volgens mij essentieel om te komen tot een beter gehechte samenleving. Er is sinds een aantal jaren een stroming die spreekt over een ‘trauma-geïnformeerde maatschappij’. Hiermee wordt een maatschappij bedoeld waarin instituten, scholen, zorgverleners en burgers begrijpen hoe ingrijpende en traumatische ervaringen iemands gedrag, gezondheid en welzijn beïnvloeden.
Ik zou echter liever toe willen naar een ‘hechtings-geïnformeerde maatschappij’, waarbij er begrip is voor hoe hechting iemands gedrag, gezondheid, welzijn en de maatschappij beïnvloedt. Vanwege de grote invloed van (intergenerationeel) trauma op hechting, zou trauma daar vanzelfsprekend onderdeel van zijn.
Huiselijk geweld en femicide
Huiselijk geweld komt veel voor binnen onze samenleving. Volgens onderzoek van het CBS gaf in 2024 9% van de Nederlanders van 16 jaar of ouder aan dat zij in de afgelopen 12 maanden slachtoffer waren geweest van een of meerdere vormen van huiselijk geweld. Dat zijn bijna 1,3 miljoen mensen. Bij 7% was sprake van structureel huiselijk geweld. Onder dit huiselijk geweld werd niet alleen psychisch en lichamelijk geweld verstaan, maar ook seksueel geweld, controle en stalking.
Bij huiselijk geweld kan hechting een grote rol spelen. Wanneer iemand in zijn jeugd onvoldoende veiligheid en aandacht heeft ervaren en niet goed heeft geleerd om met zijn emoties om te gaan, kan dit invloed hebben op zijn latere relaties. Angst om verlaten te worden, moeite om de ander te vertrouwen of moeite om met gevoelens als teleurstelling, jaloezie of boosheid om te gaan, kunnen leiden tot sterke emoties binnen een relatie of richting de kinderen.
Wanneer iemand deze emoties niet op een goede manier kan reguleren, door er bijvoorbeeld over te praten of bij erge boosheid fysiek afstand te nemen en de energie op een veilige manier te ontladen, kan dit geuit worden in controle, dreiging of geweld. Door dit geweld leven de partner en de kinderen in een onveilige situatie – wat naast alle ellende van dien – van invloed is op hun hechting en beeld van relaties.
Het kan erg moeilijk zijn om aan dit geweld te ontvluchten en in de meest ernstige gevallen kan partnergeweld zelfs leiden tot de dood. Tussen 2020 en 2024 werden jaarlijks gemiddeld 22 vrouwen gedood door hun partner of ex-partner. Dit leidt tot grote maatschappelijke verontwaardiging, maar legt slechts het topje van de ijsberg bloot als het gaat om huiselijk geweld.
Er wordt dan vaak gesproken over ‘femicide’ alsof dit geweld voortkomt vanuit een soort algemene haat tegen vrouwen. Ik spreek echter liever van ‘partnergeweld met de dood tot gevolg’ omdat de term femicide kan afleiden van het onderliggende probleem en daarmee ook van mogelijke oplossingen. Een belangrijke eerste stap is om te zorgen dat kinderen zich veilig kunnen hechten – indien nodig via jeugdzorg en laagdrempelige gemeentelijke ondersteuning van ouders – zodat zij later in staat zijn om veilige, gelijkwaardige relaties aan te gaan.
De woningnood
Ook de woningnood heeft deels een relatie met hechting. Enerzijds door echtscheidingen of relatiebreuken als gevolg van hechtingsproblematiek en doordat mensen die er door hechtingsproblemen niet in slagen om een duurzame relatie aan te gaan, alleen wonen. Ook kiezen sommige mensen bewust voor een latrelatie om problemen die zich kunnen voordoen bij intieme relaties te voorkomen.
Anderzijds kunnen mensen die samenwonen met een partner die hen slecht behandelt, hem of haar vaak niet verlaten omdat er geen andere woning beschikbaar is. Dit kan leiden tot escalatie en gevaarlijke situaties. Op Facebookgroepen zijn hiervan schrijnende voorbeelden te vinden.
Ter illustratie enkele cijfers: in 2025 woonden in Nederland ongeveer 2,4 miljoen mensen tussen de 25 en 75 jaar alleen. Hoeveel van deze mensen niet samenleven met een partner vanwege onveilige hechting is niet bekend. Maar als dit bij 10% het geval zou zijn, zou het gaan om ongeveer 240.000 mensen.
Wanneer deze mensen door betere hechting en relatievaardigheden een stabiele relatie zouden kunnen aangaan en zouden gaan samenwonen, zouden theoretisch 120.000 woningen kunnen vrijkomen. Hiermee zou bijna een derde van het tekort aan woningen opgelost kunnen worden (het tekort aan woningen in 2026 is 384.000). (Dit is een grove schatting om het probleem te illustreren, geen onderbouwd cijfer.)
Politiek en een betrouwbare overheid
Omdat we in een groter verband samenleven, zijn we voor ons gevoel van veiligheid niet alleen afhankelijk van de mensen om ons heen, maar ook van de mensen die besluiten nemen over bijvoorbeeld onze inkomsten, onze gezondheidszorg en de bescherming van ons land. Daarom is het belangrijk dat we vertrouwen kunnen hebben in politici en de overheid.
Wanneer politici vooral onderling ruzie maken of zonder goede uitleg verkiezingsbeloften breken, kan dit vertrouwen afnemen. Hetzelfde geldt wanneer beleid voortdurend verandert. Denk bijvoorbeeld aan de energietransitie en de subsidies voor zonnepanelen. Hierdoor werden mensen gestimuleerd om zonnepanelen aan te schaffen, waarna werd besloten om de salderingsregeling per 2027 volledig te beëindigen. Hierdoor kunnen mensen zich door de politiek bedrogen voelen.
Ook wanneer uitvoeringsinstanties, zoals de Belastingdienst, grote fouten maken of mensen onmenselijk behandelen, kan dit leiden tot een diep wantrouwen tegenover de overheid. Het toeslagenschandaal is hiervan een ingrijpend voorbeeld. Voor de mensen die hierdoor ernstig zijn benadeeld, heeft dit niet alleen financiële en sociale gevolgen gehad, maar mogelijk ook tot langdurige psychische gevolgen en trauma’s geleid.
De boosheid, het wantrouwen en eventuele trauma’s die door de politiek en de overheid ontstaan, kunnen effect hebben op de hechting van mensen, vooral omdat zij hun gevoelens niet direct naar de verantwoordelijken kunnen uiten en zij vaak niets aan hun situatie kunnen veranderen. Hierdoor kunnen gevoelens van machteloosheid ontstaan. Dit kan ertoe leiden dat mensen zich van de overheid afkeren en niet meer geloven in de democratie en dat de boosheid bijvoorbeeld wordt geuit op sociale media of naar gezagsdragers die mensen in hun omgeving tegenkomen, zoals politieagenten.
Het is daarom belangrijk dat politici zelf veilig gehecht zijn en op een goede manier met elkaar en met hun kiezers omgaan. Ook is het belangrijk dat zij luisteren naar de geluiden uit de maatschappij en beleid en beleidswijzigingen goed uitleggen, zodat mensen zich gehoord voelen en daardoor betrokken blijven bij de maatschappij.
De maatschappij, dat ben jij
Bovenstaande voorbeelden over hoe je hechting terug kunt zien in de maatschappij geven aan dat onveilige hechting binnen de samenleving een complex probleem is dat niet zomaar opgelost kan worden. Tegelijkertijd zijn er ook positieve dingen terug te zien in de maatschappij. Het is bijvoorbeeld normaler om te praten over je gevoelens dan vroeger, er is meer aandacht voor trauma en mentale gezondheid, en ook zijn er steeds meer hulpverleners die met hechting werken.
Omdat de maatschappij gevormd wordt door de individuen die eraan deelnemen, kun jij ook direct je steentje bijdragen aan een beter gehechte samenleving. Wanneer je een onveilig hechtingspatroon hebt kun je hieraan werken zodat je een veilige volwassene kunt worden voor je kinderen als je die hebt of krijgt, en ook voor alle anderen die je in je werk en persoonlijke leven tegenkomt.
Beleidsmakers en politici zou ik willen oproepen om zich ook in hechting te verdiepen, zodat zij daar in hun gedrag en beleid rekening mee kunnen houden.
Uiteindelijk hoop ik dat we als samenleving gaan erkennen hoe belangrijk hechting is en dat een beter gehechte samenleving een plek krijgt op de politieke agenda.
Wat zijn de voorwaarden voor een veilig hechtingspatroon? En hoe ziet dit patroon er bij volwassenen uit? Lees meer op de volgende pagina’s.
